دوران کودکی زودهنگام یکی از پویا‌ترین و سریع‌ترین مراحل رشد کودک است. تاخیرهای رشدی یا خطرات ناشی از آن که در این دوران رخ می‌دهد، می‌تواند از طریق برنامه‌های مداخله زودهنگام به حداقل برسد. رساله دکتری چیغدم آیتکین (Çiğdem Aytekin) با عنوان «توسعه برنامه مداخله زودهنگام خانواده‌محور: مطالعه موردی» با بررسی اثربخشی برنامه‌های خانواده‌محور از طریق یک نمونه واقعی، خلاء مهمی را در این حوزه پر می‌کند.

این رساله در سال ۲۰۱۴ در پژوهشکده علوم پزشکی دانشگاه حاجت‌تپه (Hacettepe Üniversitesi) تکمیل شده است. هدف اصلی این پژوهش، آشکار ساختن تأثیرات یک برنامه مداخله زودهنگام رشدی و خانواده‌محور (که بر اساس رویکرد فعالیت‌محور طراحی شده) بر رشد یک کودک ۱۸ ماهه دارای تأخیر رشدی یا در معرض خطر تأخیر است. این پژوهش یک مطالعه موردی است که با مدل سری زمانی اجرا شده است. در فرآیند جمع‌آوری داده‌ها، از ابزارهایی مانند پرسشنامه ارزیابی رشد کودکان ۰ تا ۳۶ ماهه گروه رشد کودک دانشگاه حاجت‌تپه و تست غربالگری رشد دنور ۲ (Denver II) استفاده شده است.

یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد برنامه توسعه‌یافته، پیشرفت چشمگیری را در سطح رشد کودک شرکت‌کننده در این مطالعه ایجاد کرده است. به کمک نمودارها نشان داده شده است کودکی که پیش از اجرای برنامه در مهارت‌های حرکتی، زبانی، شناختی، اجتماعی-عاطفی و خودیاری دچار نقص و کمبود بود، پس از اجرای این برنامه دستاوردهای بسیار مهمی در این زمینه‌ها کسب کرده است.

یکی از قابل‌توجه‌ترین نتایج این مطالعه، رضایت مادر از این برنامه است. مادر بیان داشته است تمریناتی که شخصاً در آن‌ها مشارکت داشته، تأثیر مثبتی بر رشد فرزندش گذاشته و خودش نیز یاد گرفته است که چگونه با کودک خود رفتار کند. همچنین تأکید شده است که این برنامه با کاهش احساس بی‌صبری و ناتوانی در مادر، به او کمک کرده است تا صبورتر بودن را بیاموزد. این بازخوردهای مثبت مادر، اهمیت مشارکت خانواده در برنامه‌های خانواده‌محور را تأیید می‌کند. مصاحبه‌های انجام‌شده با مادر نشان می‌دهد که این برنامه روابط بین اعضای خانواده را تقویت کرده و پدر نیز با مشاهده پیشرفت‌های رشدی فرزندش، تمایل بیشتری برای ورود به این فرآیند پیدا کرده است.

این رساله همچنین تاییدکننده این واقعیت است که اقدامات مداخله زودهنگام و قوانین حقوقی مربوط به گروه سنی ۰ تا ۳ سال در ترکیه کافی نیستند. این وضعیت به عنوان یکی از دلایل اصلی تأخیر در تشخیص زودهنگام اختلالات رشدی در کودک مورد مطالعه معرفی شده است. این پژوهش پیشنهادهای مهمی از جمله راه‌اندازی بخش‌های پایش رشد و مداخله زودهنگام در بیمارستان‌ها و حضور فعال متخصصان رشد کودک در این بخش‌ها ارائه می‌دهد.

در نتیجه، این پژوهش با داده‌های علمی ثابت می‌کند که برنامه‌های مداخله زودهنگام خانواده‌محور می‌توانند کمک‌های شایانی به رشد کودکان، به ویژه در حوزه‌های شناختی، حرکتی، زبانی و اجتماعی-عاطفی کنند. مشارکت فعال خانواده‌ها در این فرآیند و استفاده از محیط طبیعی خانه به عنوان یک محیط یادگیری، نقشی حیاتی در موفقیت این برنامه‌ها ایفا می‌کند.

از چیغدم آیتکین برای این پژوهش ارزشمند سپاسگزاریم. متن کامل این رساله با کد ۳۶۶۰۶۷ در سایت www.tez.yok.gov.tr قابل دسترسی است.